کهن‌ترین بازی‌ای که نامش را می‌دانیم

ادعایی که باید با احتیاط با آن رفتار کرد

اغلب می‌خوانید که Senet کهن‌ترین بازی تخته‌ای جهان است. تیتر خوبی است و کمی بی‌پروا، پس ارزش دارد دقیقاً بگوییم شواهد از چه پشتیبانی می‌کنند. آنچه باستان‌شناسی از آن پشتیبانی می‌کند محدودتر است و، به گمان من، جالب‌تر: Senet از کهن‌ترین بازی‌های تخته‌ای است که هنوز می‌توانیم نامشان را بدانیم؛ بازی‌ای با عنوانی حفظ‌شده، تخته‌ای پایدار، ابزاری بازشناختنی، و رشته‌ای ناگسسته از تصویرها که در سراسر دورهٔ فرعونی مصر امتداد دارد. ¹

ادعای ژرفای زمانی بر پاره‌ها استوار است. مهره‌ها و شبکه‌هایی شبیه تخته که ممکن است Senet باشند، از تدفین‌های دودمان نخست که به حدود 3100 پیش از میلاد تاریخ‌گذاری شده‌اند به دست آمده‌اند. ¹ واژهٔ کلیدی «پاره‌پاره» است: در چنین قدمتی، شبکه‌ای از خانه‌ها گویاست اما قطعی نیست، و پژوهش صادقانه نمونه‌های نخستین را نامزد می‌داند نه قطعیت. نخستین تصویری که همه آن را می‌پذیرند کمی بعدتر است، از آرامگاه مصطبه‌ای مقام عالی‌رتبه حسی‌رع (Hesy-Re) که به حدود 2620 پیش از میلاد در دودمان سوم تاریخ‌گذاری شده است. ² از آنجا به بعد ردپا پیوسته است: مردمانی در حال بازی در آرامگاه وزیر دودمان پنجم، راشپسس (Rashepses)، و در بسیاری از آرامگاه‌های دیگر دودمان‌های پنجم و ششم، در حدود 2500 پیش از میلاد، نشان داده شده‌اند. ²

یک بازی با زنده ماندن پنج هزار ساله نمی‌شود. با کپی شدن کهن می‌شود، بارها و بارها، به دست مردمانی که هرگز یکدیگر را ندیدند.

رشته‌ای که از میان آرامگاه‌ها می‌گذرد

آنچه Senet را غیرعادی می‌کند نه یک شیء باستانی واحد، بلکه انبوهی سوابق است. مصریان آن را روی دیوارها نقاشی کردند، در گورها دفن کردند، و روی بام معابد کندند، جایی که کاهنان بیکار زیر آفتاب آن را بازی می‌کردند. تا دوران پادشاهی نو، این بازی جزء ثابت زندگی و مرگ نخبگان بود. مشهورترین تصویر منفرد، نقاشی دیواری آرامگاه نفرتاری، همسر اصلی رامسس دوم، است که در قرن سیزدهم پیش از میلاد نشسته پشت تختهٔ Senet نشان داده شده است. ³ او تنها بازی می‌کند؛ جزئیاتی که در جستاری دیگر به آن بازخواهیم گشت، چون تصادفِ ترکیب‌بندی نیست.

توت‌عنخ‌آمون با چندین دست بازی Senet دفن شد که بهترینشان جعبهٔ بازی‌ای از آبنوس و عاج بود بر پایه‌ای با کشوهایی برای مهره‌ها. اینکه چنین تخته‌هایی شایستهٔ ابدیت یک پادشاه دانسته می‌شدند، به شما می‌گوید که این بازی هرگز چیزی پیش‌پاافتاده شمرده نمی‌شد. و با این حال، عادی بودنش هم به همان اندازه گواهی شده است: تخته‌های ارزان‌تری که روی تکه‌های سنگ آهک خراشیده شده‌اند، همان سی خانه را نشان می‌دهند که مردمانی بازی می‌کردند که هیچ چیزی درخور دفن شدن با خود نداشتند. Senet، سه هزار سال، به‌سادگی همان بازی‌ای بود که مصریان بازی می‌کردند.

تخته‌ای که تغییر نکرد

در سراسر آن زمان، یک چیز به‌طرزی چشمگیر ثابت می‌ماند: تخته. سی خانه، که مصریان آن‌ها را خانه‌ها می‌نامیدند، در سه ردیف ده‌تایی چیده شده‌اند. ⁴ مهره‌ها در مسیری مارپیچ در امتداد ردیف‌ها حرکت می‌کنند، که در پایان هر ردیف جهتش وارونه می‌شود؛ الگویی که یک کاتب آن را به نام بوستروفدون بازمی‌شناخت، یعنی «چنان‌که گاو شخم می‌زند». همه چیز دیگر در این بازی دگرگون شد. شمار مهره‌های هر طرف در منابع مختلف متفاوت است؛ نخستین تخته‌ها درازتر و باریک‌ترند؛ نقش‌ونگار خانه‌های پایانی تحول می‌یابد. اما سه‌در‌ده ثابت است، ستون فقرات ژنتیکی‌ای که به ما امکان می‌دهد به خراشی روی پلهٔ یک معبد و جعبه‌ای نقاشی‌شده در آرامگاهی شاهانه نگاه کنیم و با اطمینان بگوییم: این همان بازی است.

نسخهٔ دیجیتالی که این جستارها همراه آن‌اند، دقیقاً همان ستون فقرات را به ارث برده است. شبکه‌ای سه‌در‌ده از سی خانه می‌چیند و مهره‌هایش را در همان مسیر مارپیچ حرکت می‌دهد: ردیف بالا از چپ به راست، ردیف میانی از راست به چپ، و ردیف پایین دوباره از چپ به راست؛ پیچ شخم گاو که به جای آنکه در سنگ کنده شود، روی یک canvas ترسیم شده است. ⁵ در این نسخه هر طرف پنج مهره را از ردیف نخست، از دور پیچ S، تا بیرون از انتهای دیگر به مسابقه می‌برد. عدد پنج انتخاب خود این نسخه است، منابع باستانی آن را تعیین نمی‌کنند، و بازسازی‌ها هفت یا ده مهره به کار برده‌اند؛ اما مسیری که زیر مهره‌ها قرار دارد تنها چیز ثابتی است که سوابق، از پادشاهی کهن تا دورهٔ رومی، دست‌نخورده حفظ کرده‌اند.

سکوت در پایان

این همان پیچشی است که بر هر Senet مدرن، از جمله این نسخه، سایه انداخته است. سوابق ناگسسته نقطهٔ پایانی قاطعی دارند. Senet در دورهٔ رومی از رواج افتاد، و وقتی رفت، دستورالعمل‌هایش را هم با خود برد. مصریان صدها تخته برای ما به جا گذاشتند اما حتی یک کتابچهٔ قواعدِ باقی‌مانده هم نه. ⁶ ما دقیقاً می‌بینیم بازی چه شکلی داشت، اما تقریباً هیچ گواهی مستقیمی دربارهٔ شیوهٔ بازی کردنش نداریم: کدام مهره‌ها حرکت می‌کردند، خانه‌های ویژه چه کاری انجام می‌دادند، و چگونه برنده می‌شدید.

پس کهن‌ترین بازی‌ای که نامش را می‌دانیم، به‌طرزی ناخوشایند، بازی‌ای هم هست که ناچار شدیم از نو اختراعش کنیم. هر کاری که واقعاً می‌توانید در نسخهٔ دیجیتال انجام دهید، مانند توقف روی خانهٔ زیبایی، غرق شدن در خانهٔ آب، یا بیرون بردن یک مهره با پرتابی دقیق، نه از کتابچهٔ قواعدی باستانی، بلکه از پژوهشگران قرن بیستم سرچشمه می‌گیرد که از روی تخته‌ها به عقب استدلال کردند. آن بازسازی خود داستانی جداگانه است، و جستار بعدی این مجموعه آن را روایت می‌کند. فعلاً همین بس که با این تناقض کنار بیاییم: ما بادوام‌ترین تختهٔ تاریخ را به ارث برده‌ایم و بازی‌ای را که روی آن جریان داشت از دست داده‌ایم.

تخته سه هزار سال بازی شدن را از سر گذراند؛ قواعد از آن پس نزدیک به دو هزار سال است که گم شده‌اند. نسخه‌ای که بازی می‌کنید بهترین حدس ما دربارهٔ چیزی است که از دست رفت.

پس آنچه به جا می‌ماند در واقع مجموعه‌ای از دستورالعمل‌ها نیست، بلکه یک شکل است: سی خانه، سه ردیف، یک پیچ شخم گاو، و نامی که معنایش گذر کردن است. هر چیز دیگر، از جمله نسخه‌ای که آرام در مرورگر شما زمزمه می‌کند، گفت‌وگویی است میان آن شکل باستانی و مردمانی که پیوسته برمی‌گزینند آن را دوباره پر کنند. بازی کردن این نسخه یعنی شرکت در طولانی‌ترین کنش تقلید در تاریخ بازی‌ها. ⁴